I. TỔNG QUAN VÀ NHẬN DẠNG
- Tên khác: Mã rạng răng, Lá nến, Bụp bụp.
- Tên khoa học: Macaranga denticulata (Blume) Muell-Arg.
- Họ: Thầu dầu (Euphorbiaceae).
- Mô tả thực vật:
- Cây gỗ lớn, chiều cao trung bình từ 5-18m. Nhánh non thường có cạnh và bao phủ lớp lông màu hung.
- Lá: Phiến lá hình lọng to, kích thước dài từ 17-25cm, rộng từ 16-20cm. Tại điểm gân của cuống có 4 tuyến; lá không có lông nhưng rải rác các tuyến nhỏ màu vàng. Mép lá nguyên hoặc có răng cưa; cuống ngắn cách mép khoảng 5-20mm.
- Hoa: Chùy hoa to, phân nhiều nhánh, lá bắc nhỏ. Hoa đực có từ 9-19 nhị; hoa cái có 2-3 vòi nhụy. Hoa thường nở vào tháng 3-6.
- Quả: Dạng quả nang, có hai mảnh vỏ, màu đen và nhỏ (rộng khoảng 5mm), phủ đầy tuyến. Hạt màu đen, bề mặt nhăn, đường kính khoảng 2,5mm. Mùa quả rơi vào tháng 11-12.
- Bộ phận dùng: Lá (Folium Macarangae Denticulatae), rễ và vỏ thân.
II. ĐẶC ĐIỂM TRỒNG TRỌT VÀ THU HÁI
- Đất đai: Cây sinh trưởng tốt ở nơi đất ẩm và tầng đất dày.
- Nhân giống: Chưa có dữ liệu cụ thể về kỹ thuật nhân giống (tuy nhiên hạt mọc nhanh nơi đủ ánh sáng).
- Thời vụ: Cây ra hoa tháng 5 – 6 và quả từ tháng 11 – 12 (theo dữ liệu cách trồng).
- Kỹ thuật canh tác: Ba soi là cây thân gỗ ưa sáng, phát triển tốt ở những nơi nhiều ánh sáng.
- Chăm sóc: Chưa có dữ liệu.
- Thiên địch: Chưa có dữ liệu.
- Sinh trưởng:
- Khả năng tái sinh của cây rất mạnh.
- Phân bố: Cây mọc ở rừng thưa, bãi hoang, bìa rừng thứ sinh (độ cao đến 1100m). Tại Việt Nam, cây mọc tập trung ở các tỉnh miền Bắc (Nghệ An, Hà Tĩnh, Vĩnh Phúc, Tuyên Quang, Lạng Sơn, Quảng Ninh,…) và các vùng Vĩnh Phú cũ, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế, Ninh Thuận.
- Trên thế giới: Có mặt tại Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Lào, Campuchia, Nepal…
- Thu hoạch: Có thể thu hái quanh năm.
III. TÍNH CHẤT DƯỢC LÝ (Hệ thống Y học cổ truyền)
- Thành phần hóa học chính: Các glycosid, acid hữu cơ, nhựa gôm.
- Tính – Vị: Tính hàn; Vị cay, đắng.
- Quy Kinh: Chưa rõ.
- Nhóm thuốc chính (Công dụng điều trị chính): Hành khí chỉ thống, thanh nhiệt lợi thấp.
IV. CÔNG DỤNG VÀ CÁCH DÙNG
- Công dụng:
- Lá: Sắc nước cho phụ nữ sau sinh đẻ uống; nấu nước dùng để rửa các vết mụn nhọt.
- Rễ: Chữa viêm gan vàng da.
- Vỏ thân: Chữa bụng trướng nước, chứng bí tiểu tiện.
- Tác dụng chung: Thanh nhiệt, lợi thấp, hành khí và giảm đau.
- Cách dùng, liều lượng:
- Liều dùng: 3-10g mỗi ngày.
- Dạng dùng: Thuốc sắc hoặc nghiền thành bột uống với nước. Có thể dùng riêng biệt hoặc phối hợp với các vị thuốc khác.
- Kiêng kỵ: Chưa rõ.
V. CHẾ BIẾN VÀ BÀO CHẾ CHUYÊN SÂU
- Chế biến: Lá, rễ và vỏ thân sau khi thu hái có thể dùng tươi ngay hoặc phơi khô để dùng dần.
- Bào chế:
- Tại Hải Nam (Trung Quốc), Malaysia và các nước Đông Dương: Lá hoặc thân cây thường được sắc lấy nước uống hoặc dùng để rửa ngoài.
- Có nơi sử dụng vỏ cây tươi để nhai với trầu tương tự như cách dùng vỏ chay.
- Bảo quản: Chưa rõ.
VI. CÁC BÀI THUỐC THƯỜNG DÙNG
Hiện dữ liệu cung cấp chưa có công thức bài thuốc phối hợp chi tiết cho cây Ba soi (Macaranga denticulata). Tuy nhiên, có các thông tin tham khảo về các loài cùng chi (Mã rạng) như sau:
- Hỗ trợ điều trị gan, đòn ngã (Tham khảo loài Mã rạng Henry): Rễ chữa viêm gan vàng da, đòn ngã; vỏ thân và lá chữa chảy máu cam.
- Chữa đau dạ dày (Tham khảo loài Mã rạng ba thùy): Sử dụng lá.
- Chữa lỵ, sốt, cầm máu (Tham khảo loài Mã rạng): Lá dùng chữa lỵ, rễ chữa sốt và làm thuốc cầm máu.
VII. HÌNH ẢNH THAM KHẢO
Link hình:
VIII. NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO
- Nguyễn Viết Thân (2020), Cây thuốc Việt Nam và những bài thuốc thường dùng, tập 1-tập 4, NXB Y Học.
- Đỗ Tất Lợi (2004), Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, NXB Y Học.
- Đỗ Huy Bích, Đặng Quang Chung, Bùi Xuân Chương, Nguyễn Thượng Dong, Đỗ Trung Đàm, Phạm Văn Hiển, Vũ Ngọc Lộ, Phạm Duy Mai, Phạm Kim Mãn, Đoàn Thị Nhu, Nguyễn Tập, Trần Toàn, Viện Dược Liệu (2006), Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam, tập 1 – tập 2, NXB Khoa Học Và Kỹ Thuật.
- Lê Trần Đức (1997), Cây thuốc Việt Nam – Trồng hái chế biến trị bệnh ban đầu, NXB Nông Nghiệp.
- Bộ y tế (2017), Dược điển Việt Nam, lần xuất bản thứ năm, tập 2, NXB Y Học.
- Nguyễn Ngữ, Bàn về tăng cường hiệu quả của thuốc Nam, Hội thảo khoa học Kết hợp đông – tây y trong điều trị đái tháo đường và bàn về tăng cường hiệu quả của thuốc Nam (Ngày 5-6/10/2024) – trường trung cấp Tây Sài Gòn, TP.HCM.
- https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77117592-1/images
- http://biotik.org/laos/species/m/macde/macde_01_en.html
- https://www.jircas.go.jp/en/database/secondarytreelaos/macaranga_denticulata_blume_mull
- https://identify.plantnet.org/sat/k-world-flora/species/Macaranga%20denticulata%20(Blume)%20M%C3%BCll.Arg./data
Khám phá thêm từ Cộng Đồng Xanh
Đăng ký để nhận các bài đăng mới nhất được gửi đến email của bạn.
