RAU SAM

• Đặc Điểm sinh thái & Mô tả hình thái:
  • Sinh thái: Cây mọc hoang dại rất phổ biến ở khắp nơi tại Việt Nam (trên bãi cạn, ven đường, vườn rau, ruộng ngô, bãi sông) và được trồng làm rau ăn hoặc làm thuốc ở nhiều quốc gia trên thế giới. Cây ưa ẩm, ưa sáng nhưng cũng chịu được hạn và bóng râm một phần.
  • Mô tả: Cây thảo sống hàng năm, mọc bò sát đất hoặc hơi đứng, phân nhiều cành mẫm, cao khoảng 15–30 cm. Thân hình trụ mọng nước, nhẵn bóng, đường kính 1–2 mm, thường phình lên ở các mấu. Lá đơn, mọc so le hoặc gần đối; phiến lá dầy, phẳng, mọng nước, hình trứng ngược hoặc hình thìa (đầu lá bẹt, gốc thót thành cuống ngắn), dài 0,8–2 cm, rộng 5–15 mm, gân lá mờ, mép nguyên có viền đỏ. Hoa màu vàng tươi, mọc đơn độc hoặc tụ tập 2–5 hoa ở ngọn cành, nở vào buổi sáng (khoảng 8–10 giờ). Quả nang hình cầu hoặc hình trứng, khi chín mở bằng một nắp vòng quanh thân quả; chứa nhiều hạt nhỏ màu đen bóng. Mùa hoa quả vào tháng 3–8 hoặc 6–8.

• PHÂN BIỆT PHÂN LOẠI: SAM THÂN ĐỎ VÀ SAM THÂN XANH:
  • Rau sam thân đỏ (Chủng thân đỏ / tím):

    

    • Đặc điểm: Thân cành nhẵn mọng nước, có màu đỏ tím nhạt, đỏ thẫm hoặc đỏ tía; mép lá và mấu thân thường nhuốm sắc đỏ tím.
    • Dược tính: Đây là chủng Rau sam mọc hoang truyền thống chính thức được quy định làm vị thuốc Mã xỉ hiện trong Dược điển Việt Nam và Y học cổ truyền. Màu đỏ tím của thân là do chứa nhóm sắc tố betacyanin/betadin kết hợp với flavonoid và polyphenol cao, giúp tăng cường khả năng kháng khuẩn, chống oxy hóa, thanh nhiệt giải độc và mát máu mạnh.

     

  • Rau sam thân xanh (Chủng thân xanh / lục nhạt):
    • Đặc điểm: Thân cành mọng nước màu xanh lục nhạt, phiến lá màu xanh toàn bộ, ít hoặc hầu như không có sắc tố đỏ tía.
    • Dược tính & Sử dụng: Thường xuất hiện ở các giống rau sam thuần hóa gieo trồng làm rau ăn gia đình. Loại thân xanh có vị ít chua hơn, tính mát nhẹ, giàu vitamin và khoáng chất nhưng hàm lượng hoạt chất dược lý thanh nhiệt giải độc thấp hơn chủng thân đỏ.
    •  
      • Lưu ý tránh nhầm lẫn với các loài cây khác:
        • Cần tránh nhầm Rau sam với cây Hoa mười giờ / Rau sam hoa (Portulaca grandiflora Hook.) có thân mọng nước màu xanh hoặc hồng nhạt, lá dẹt/dầy mọc dải, hoa nhiều màu sặc sỡ.
        • Tránh nhầm với Thổ nhân sâm (Talinum patens) hoặc Thổ nhân sâm ba cạnh (Talinum triangulare) có thân xanh dầy, mọc đứng, củ nạc.
        • Tránh nhầm với cây Chó đẻ thân xanh (Phyllanthus amarus).

Phần trên mặt đất tươi hoặc phơi/sấy khô của cây Rau sam (Herba Portulacae).

• Nước chiếm khoảng 92%; protid (1,7–2,9%), lipid (0,4%), carbohydrat (3,8%), chất xơ (2,4%), tro (2,9%).
• Các khoáng chất: Kali (K), Calci (Ca), Magnesi (Mg), Sắt (Fe), Phốt pho (P), Na, Cu, Zn, Cl.
• Rất giàu vitamin: Vitamin C (25–29 mg%), vitamin A (caroten 3820 IU/100g), vitamin B1, B2, PP, acid nicotinic, acid folic.
• Chứa các acid hữu cơ: Acid oxalic, acid citric, acid malic. Đặc biệt chứa acid béo không no omega-3 (alpha-linolenic acid, acid linoleic).
• Hoạt chất sinh học: Flavonoid (kaempferol, quercetin, luteolin, apigenin, genistein), saponin, tanin, men urease, glucoside (portuloside A) và các amin sinh học như L-norepinephrine (L-noradrenalin), dopamine.

Vị chua (toan), tính hàn (lạnh), không độc.

• Quy vào các kinh Can, Đại tràng (và Tỳ, Phế).

Thanh nhiệt giải độc, lương huyết (mát máu) tiêu sưng, sát trùng, chỉ lỵ.

• Sơ chế:
  • Thu hái phần trên mặt đất (trừ rễ) vào mùa hè và mùa thu khi cây phát triển xanh tốt, mang nhiều thân lá.
  • Rửa sạch đất cát, loại bỏ tạp chất và các phần gốc già úa.
• Bào chế:
  • Dùng tươi: Rửa sạch qua nước muối pha loãng, giã nát vắt lấy nước cốt uống hoặc đắp ngoài.
  • Dùng khô: Sau khi rửa sạch, đem luộc/chần sơ qua nước sôi 1–2 phút rồi vớt ra rải mỏng, phơi nắng hoặc sấy khô ở nhiệt độ 50–60°C (theo Dược điển Dược liệu khô đạt độ ẩm không quá 13,0%).
• Bảo Quản: Đựng trong bao bì đóng kín, để nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm mốc và sâu mọt.

• Điều kiện đất đai: Thích hợp trồng trên nhiều loại đất (đất thịt, đất cát pha, đất bãi bồi), ưa ẩm, giàu chất dinh dưỡng, thoát nước tốt. Nhiệt độ nảy mầm thích hợp từ 20–30°C.
• Nhân giống: Dễ dàng nhân giống bằng gieo hạt hoặc giâm đoạn thân cành.
• Thời vụ: Gieo trồng vào mùa xuân hoặc mùa hè.
• Kỹ thuật canh tác: Làm đất tơi xốp, gieo hạt hoặc cắm cành với khoảng cách khóm 10 x 10 cm hoặc 15 x 15 cm.
• Chăm sóc: Thường xuyên tưới nước giữ ẩm và bón thúc phân loãng sau mỗi đợt cắt thu hoạch. Cây khỏe, hầu như không có sâu bệnh hại nghiêm trọng.
• Thu hoạch: Thu hoạch quanh năm (tốt nhất vào hè – thu), cắt lấy ngọn thân mang lá. Cây có khả năng tái sinh chồi rất nhanh sau khi cắt.

1. Chữa lỵ trực trùng, lỵ amip, đau quặn bụng, mót rặn, phân nhầy máu:

• Liều lượng: Rau sam tươi 50g (hoặc 250g), Cỏ sữa lá nhỏ tươi 30g, Nấm mèo khô 10g.
• Nhóm thuốc: Thanh nhiệt giải độc, chỉ lỵ.
• Công dụng: Thanh nhiệt lương huyết, đặc trị các thể lỵ cấp tính và mạn tính.
• Kỹ thuật phối ngũ & Bào chế: Các vị rửa sạch; nấm mèo ngâm nở thái nhỏ. Cho tất cả vào ấm sắc với nước.
• Cách uống: Sắc uống mỗi ngày 1 thang.

2. Chữa bệnh lỵ ra máu, phân lẫn nhầy (Bài thuốc tươi):

• Liều lượng: Rau sam tươi 20g, Cỏ sữa lá nhỏ 20g, Cỏ mực (Nhọ nồi) 20g.
• Công dụng: Mát máu, cầm máu, chỉ lỵ.
• Kỹ thuật phối ngũ & Bào chế: Rửa thật sạch các vị thuốc bằng nước muối pha loãng, giã sống nhuyễn, vắt lấy nước cốt.
• Cách uống: Chia uống 3 lần trong ngày, mỗi lần 1/3 chén.

3. Chữa trẻ em bị hỏa đơn, nổi mẩn đỏ quanh rốn, sốt phát ban:

• Liều lượng: Rau sam tươi 100g.
• Công dụng: Thanh nhiệt giải độc, thanh hỏa hạ sốt.
• Kỹ thuật phối ngũ & Bào chế: Rau sam giã nát, vắt lấy nước cốt.
• Cách dùng: Cho trẻ uống nước cốt; phần bã xoa đắp nhẹ quanh vùng da nổi mẩn đỏ.

4.Chữa tiểu buốt, tiểu rắt, đái ra máu, lậu nhiệt:

• Liều lượng: Rau sam tươi 100–200g.
• Nhóm thuốc: Lợi thủy thông lâm.
• Công dụng: Thanh nhiệt lợi tiểu, chữa viêm bàng quang, tiểu buốt đái ra máu.
• Kỹ thuật phối ngũ & Bào chế: Rau sam rửa sạch, giã nát vắt lấy nước cốt.
• Cách uống: Uống trực tiếp nước cốt hằng ngày (dùng liên tục 3–7 ngày).

5. Chữa giun kim, giun đũa:

• Liều lượng: Rau sam tươi 50g (hoặc 3 nắm to).
• Công dụng: Trừ giun, tiêu tích trệ.
• Kỹ thuật phối ngũ & Bào chế: Rau sam rửa sạch, giã vắt lấy nước cốt (hoặc sắc nước đặc), thêm một ít muối hoặc đường cho dễ uống.
• Cách uống: Uống vào buổi tối trước khi đi ngủ hoặc buổi sáng lúc đói; uống liên tục 3 ngày liền.

6.Chữa giời leo (Zona), dị ứng mẩn ngứa, mụn nhọt sưng tấy:

• Liều lượng: Rau sam tươi lượng vừa đủ.
• Công dụng: Tiêu sưng, sát trùng, dịu vết bỏng và giời leo.
• Kỹ thuật phối ngũ & Bào chế: Rau sam tươi rửa sạch, giã nát.
• Cách dùng: Đắp trực tiếp bã rau sam lên vùng da bị mụn nhọt, giời leo hoặc vết côn trùng cắn.

7. Chữa phụ nữ bạch đới:

• Liều lượng: Nước cốt Rau sam tươi 30 ml, Lòng trắng trứng gà 2 quả.
• Công dụng: Thu sấp thanh nhiệt, chữa khí hư bạch đới.
• Kỹ thuật phối ngũ & Bào chế: Hòa nước cốt rau sam vào lòng trắng trứng gà, quấy đều, đun sôi nhẹ.
• Cách uống: Uống khi còn ấm, ngày 1 lần, uống liên tục vài ngày.

8. Chữa ngộ độc thức ăn, ngộ độc thuốc nguy cấp:

• Liều lượng: Rau sam tươi lượng lớn (200–300g).
• Công dụng: Giải độc cấp tốc, làm dịu niêm mạc dạ dày.
• Kỹ thuật phối ngũ & Bào chế: Rửa thật sạch rau sam, giã nát vắt lấy khoảng 100ml nước cốt.
• Cách uống: Cho bệnh nhân uống ngay 100ml nước cốt; lấy bã đắp lên vùng rốn.

9. Chữa trĩ, lòi dom, lở ngứa hậu môn:

• Liều lượng: Rau sam tươi 50–100g, Bồ kết vừa đủ.
• Công dụng: Sát trùng, tiêu sưng trĩ, lồi dom.
• Kỹ thuật phối ngũ & Bào chế: Cho Rau sam và Bồ kết vào nồi nấu nước xông rửa.
• Cách dùng: Xông và rửa hậu môn lúc nước còn nóng; lấy bã rau sam đắp trực tiếp vào chỗ trĩ sưng đau.

10. Chữa cảm sốt, đái dắt, đái buốt:

• Liều lượng: Rau sam 30g, Rễ Hổ vĩ xám 12g, Rau má 30g, Cát căn 20g.
• Công dụng: Giải cảm thanh nhiệt, thông tiểu lợi niệu.
• Kỹ thuật phối ngũ & Cách sắc: Tất cả thái nhỏ, phơi khô, cho vào ấm sắc với 200ml nước còn 50ml.
• Cách uống: Uống làm 1 lần trong ngày.