I. TỔNG QUAN & NHẬN DẠNG
- Tên khác: Ba kích thiên, Đại ba kích, Dây ruột gà, Kê tràng phong.
- Tên khoa học: Morinda officinalis How., họ Cà phê (Rubiaceae). Cây mọc hoang và được trồng làm thuốc ở nhiều nơi.
- Mô tả: Cây leo bằng thân quấn, sống lâu năm. Thân non màu tím, có lông. Cành non có cạnh. Lá mọc đối, hình mác hoặc bầu dục, thuôn nhọn, cứng, dài 6-14cm, rộng 2,5-6cm. Hoa nhỏ, tập trung thành tán ở đầu cành, tràng hoa dính liền ở phía dưới thành ống ngắn. Quả hình cầu, khi chín màu đỏ, mang đài còn lại ở đỉnh.
- Bộ phận dùng: Rễ phơi hay sấy khô. Radix Morindae officinalis.
II. ĐẶC ĐIỂM TRỒNG TRỌT & THU HÁI
- Cách trồng: Tuy là cây thuốc khá độc đáo của Việt Nam, nhưng chưa được trồng trên diện rộng và nghiên cứu sâu về mật độ trồng trọt. Những kết quả nghiên cứu bước đầu về mặt này có thể tóm tắt như sau:
- Điều kiện đất đai: Ba kích có thể trồng trên đất nhiều mùn, tơi xốp, hơi chua ở các vùng núi thấp và trung du, có nhiệt độ trung bình hàng năm từ 21 đến 23°C.
- Nhân giống: Cây có thể nhân giống bằng hạt hoặc bằng cành. Khi quả chín thu hạt và đem gieo ngay trong vườn ươm sẻ được kết quả tốt. Cành bánh tẻ dài 20 – 30cm, chứa 2 – 4 mắt ngủ hoặc dài 50cm (cuộn lại) chọn từ cây khoẻ mạnh, được giâm trong vườn ươm hoặc có thể trồng thẳng ra ruộng. Còn có thể sử dụng phần gốc sau khi đã thu hoạch rễ và cắt bỏ phần thân để làm giống.
- Thời vụ: Việc gieo trồng ở vườn ươm nên tiến hành vào tháng 2 – 3 còn thời vụ trồng ra ruộng có thể cả tháng 8 – 9 . Vào các thời điểm này, không khí tương đối mát mẻ và đủ độ ẩm tạo thuận lợi cho cây bén rễ. Việc chọn thời điểm nào để trồng còn phụ thuộc vào tuổi của cây giống: tốt nhất là cây giống phải có tuổi từ 7 đến 12 tháng.
- Kỹ thuật canh tác: Đất trồng có thể lên luống cao 20 – 30 cm, rộng 40cm nếu trồng 1 hàng hoặc rộng hơn nếu trồng 2 hàng. Sau đó bổ hốc cách nhau khoảng 1m và bón lót phân chuồng hoai mục (4 – 8 tấn/ha) + phân vi sinh (400 – 800kg/ha). Sau khi cây bén rễ, cần định kỳ tưới thúc bằng nước phân chuồng hoặc phân đạm.
- Chăm sóc: Là cây ưa sáng, nhưng ở thời kỳ cây con, ba kích lại ưa bóng nên bắt buộc phải làm giàn che (chỉ cho 50% ánh sáng lọt qua). Do đặc tính này nên ba kích có thể trồng xen trong vườn rừng khi cây chính chưa phát triển hoặc với các cây ngắn ngày như rau, đậu, khoai sọ hay các cây có yêu cầu đốn hàng năm như dâu, cốt khí. Khi cây lớn cần làm giàn leo. Thời gian đầu, ba kích cần được tưới đủ ẩm và làm cỏ thường xuyên. Khi được một năm tuổi trở lên, hệ rễ của ba kích bắt đầu phát triển, vì vậy không được cuốc xới quanh gốc mà phải làm cỏ bằng tay.
- Thiên địch: Thiên dịch đáng kể nhất của ba kích là dế mèn và chuột. Cần có những biện pháp thích hợp để phòng chống hai đối tượng này. Cây trồng được 2 năm bắt đầu ra hoa, kết quả. Những năm sau, số cây có hoa tăng dần. Cây có đủ giàn leo ra hoa nhiều hơn.
- Thu hoạch: Về thời gian cho thu hoạch, các tài liệu hiện có chưa thống nhất; ít nhất là sau ba năm mới có thể thu hoạch được. Thời điểm thu hoạch thường là tháng 10 – 12 hoặc vào đầu xuân để tận dụng lấy giống trồng cho vụ sau. Khi thu hoạch, dùng cuốc đào lấy toàn bộ rễ đem sơ chế. Chưa có số liệu cụ thể về năng suất.
- Lưu ý: Còn nhiều vấn đề về nhân giống ba kích chưa được nghiên cứu như những yếu tố liên quan đến vấn đề kết hạt, sức sống của hạt, năng suất và chất lượng cũng như kỹ thuật bảo quản hạt giống, các biện pháp xử lý cành giâm để kích thích nảy mầm…
III. TÍNH CHẤT DƯỢC LÝ (Hệ thống Y học cổ truyền)
- Thành phần hoá học chính: Anthranoid, iridoid glycosid, đường, nhựa, acid hữu cơ, vitamin C…
- Tính – Vị: Tính ấm – Vị ngọt, cay.
- Quy Kinh: Thận, Can.
- Nhóm thuốc chính(Công dụng điều trị chính): bổ dương.
IV. CÔNG DỤNG & CÁCH DÙNG
- Công dụng: Vị ngọt, cay, tính hơi ấm, có tác dụng bổ thận dương, mạnh gân xương, dùng làm thuốc bổ, tăng lực cho người cao tuổi, chữa liệt dương, di tinh, đau lưng mỏi gối. Dùng cho phụ nữ khó có thai, kinh nguyệt không đều, bế kinh.
- Cách dùng, liều lượng: Ngày dùng 8-16g dạng thuốc sắc, rượu thuốc.
- Kiêng kỵ: Âm hư hỏa vượng, táo bón không nên dùng.
V. CHẾ BIẾN & BÀO CHẾ CHUYÊN SÂU
- Chế Biến: Có thể đào lấy rễ quanh năm. Rễ được rửa sạch đất cát, loại bỏ rể con, phơi khô tới khi không dính tay, đập nhẹ cho bẹp, phơi đến khô hoặc sấy nhẹ đến khô.
- Bào chế:
- Ba kích nhục: Lấy Ba kích sạch đồ kỹ (hấp cách thủy) hoặc luộc qua, khi còn đang nóng rút bỏ lõi gỗ, cắt đoạn, phơi khô.
- Diêm ba kích nhục: Lấy Ba kích sạch trộn với nước muối cho đều, đồ kỹ, rút lõi gỗ, cắt đoạn phơi khô. Cứ 100 kg Ba kích dùng 2 kg muối và lượng nước vừa đủ hòa tan, lọc trong.
- Chích ba kích: Lấy Cam thảo giã dập, sắc lấy nước, bỏ bã. Cho Ba kích sạch vào, đun đến khi mềm xốp có thể rút lõi gỗ, lấy ra rút lõi khi còn nóng, cắt đoạn, phơi khô. Cứ 100 kg Ba kích dùng 6kg Cam thảo.
- Bảo Quản: Để nơi khô, thoáng, tránh mốc, mọt.
VI. CÁC BÀI THUỐC THƯỜNG DÙNG
- Suy sinh dục nam, đàn ông di mộng tinh, liệt dương, đau lưng mỏi gối, ù tai, hoa mắt chóng mặt: Ba kích 20g, Dâm dương hoắc 20g, Câu kỷ tử 20g, Nhục thung dung 20g, Tỏa dương 16g. Mỡ dê sao với Dâm dương hoắc, tất cả ngâm rượu khoảng 10 ngày. Ngày uống 2-3 lần, mỗi lần 1-2 ly nước nhỏ.
- Viêm thần kinh tọa (đau ngang thắt lưng, lan xuống mông, đùi, mặt sau cẳng chân đến gót chân, đi đứng khó khăn, cúi ngửa không được): Ba kích 12g, Ba vỏ 20g, Rễ duối 20g, Khương hoạt 12g, Ô dược 12g, Sầm xạ 20g, Thiên niên kiện 16g, Đỗ trọng 20g, Đương quy 12g, Độc hoạt 20g, Ngũ gia bì 12g, Hồng hoa 6g. Sắc uống ngày một thang.
- Chữa thấp khớp, cơ thể mỏi mệt, đau trong lồng ngực, kèm theo khó thở: Ba kích 16g, Hà thủ ô 16g, Tục đoạn 20g, Ngải diệp 16g, Trinh nữ 16g, rễ Bưởi bung 16g, Kinh giới 16g, Quế 6g, Thổ phục linh 20g, Đương quy 12g. Sắc uống ngày 1 thang.
VII. HÌNH THAM KHẢO THÊM: Ba kích – Morinda officinalis How.
Link:
VIII. NGUỒN TƯ LIỆU THAM KHẢO
- Nguyễn Viết Thân (2020), Cây thuốc Việt Nam và những bài thuốc thường dùng, tập 1-tập 4, NXB Y Học.
- Đỗ Tất Lợi (2004), Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, NXB Y Học.
- Đỗ Huy Bích, Đặng Quang Chung, Bùi Xuân Chương, Nguyễn Thượng Dong, Đỗ Trung Đàm, Phạm Văn Hiển, Vũ Ngọc Lộ, Phạm Duy Mai, Phạm Kim Mãn, Đoàn Thị Nhu, Nguyễn Tập, Trần Toàn, Viện Dược Liệu (2006), Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam, tập 1 – tập 2, NXB Khoa Học Và Kỹ Thuật.
- Lê Trần Đức (1997), Cây thuốc Việt Nam – Trồng hái chế biến trị bệnh ban đầu, NXB Nông Nghiệp.
- Bộ y tế (2017), Dược điển Việt Nam, lần xuất bản thứ năm, tập 2, NXB Y Học.
- Nguyễn Ngữ, Bàn về tăng cường hiệu quả của thuốc Nam, Hội thảo khoa học Kết hợp đông – tây y trong điều trị đái tháo đường và bàn về tăng cường hiệu quả của thuốc Nam (Ngày 5-6/10/2024) – trường trung cấp Tây Sài Gòn, TP.HCM.
- https://mplant.ump.edu.vn/index.php/ba-kich-morinda-officinalis-rubiacae/
- https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378874117327265?via%3Dihub
- https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77117592-1/images
- https://soyte.laichau.gov.vn/ttyttanuyen/hoat-dong/nghien-cuu-khoa-hoc/cay-ba-kich.html
- https://duocdienvietnam.com/ba-kich-re/
- http://14.160.53.105:808/VJFS/glossary/morinda-officinalis-how-ba-kich/
- https://www.nature.com/articles/s41438-021-00551-w
- https://biotech.edu.vn/quy-trinh-nuoi-cay-mo-cay-ba-kich-tim-morinda-officinalis-how/
Khám phá thêm từ Cộng Đồng Xanh
Đăng ký để nhận các bài đăng mới nhất được gửi đến email của bạn.
