I. KHÁI QUÁT

Nghệ thuộc họ Gừng (Zingiberaceae), có nhiều giống với công dụng tương ứng khác nhau như: nghệ vàng, nghệ cam, nghệ đỏ, nghệ xanh, nghệ đen, nghệ ten đồng…

• Thành phần của nghệ thường bao gồm tinh dầu, chất màu vàng curcumin, tinh bột, chất béo, caroten (dẫn xuất của vitamin A)… Tác dụng dược lý của nghệ chủ yếu do tinh dầu và hỗn hợp curcumin mang lại. Các hợp chất quý giá này sẽ bị giữ lại rất ít nếu nghệ được chế biến theo phương pháp ép nước, rửa trôi để tách lấy tinh bột.
• Hầu hết các loại nghệ ở Việt Nam đều có khả năng thích nghi với biên độ sinh thái rất rộng. Nghệ ưa ẩm, ưa bóng mát, nhưng vẫn phát triển tốt dưới ánh nắng trực tiếp. Vào mùa đông hay khi khí hậu quá lạnh, cây sẽ lụi tàn phần thân lá trên mặt đất và đâm chồi mọc lại vào mùa xuân hay mùa mưa năm sau.
• Nghệ rất dễ nhân giống bằng thân rễ (chúng ta vẫn hay gọi là “củ” vì hình dáng giống bộ phận củ của các cây khác). Sau mỗi mùa vụ vào cuối năm, người ta thường thu hoạch các củ cái lớn nhất và củ nhánh to để làm dược liệu, nấu ăn; chừa lại các củ nhỏ cỡ ngón tay út để làm giống cho vụ sau. Trong thực tế, khi khai thác nghệ mọc ngoài hoang dã, người ta thường đào bứng toàn bộ thân rễ của bụi nghệ, nhưng chỉ cần vài mẩu vụn đứt gãy rớt lại cũng đủ để chúng tái sinh thành một cây hoàn chỉnh vào mùa mưa kế tiếp. Điều đó cho thấy sức sống mãnh liệt của dòng dược liệu này mà hiếm có loài nào sánh kịp.

II. CÁCH TRỒNG NGHỆ THU DƯỢC LIỆU

Khi trồng nghệ với mục đích thu dược liệu (khác với trồng lấy sinh khối để bán), bạn cần chú ý các yếu tố sau:

a) Sinh thái vùng trồng:

• Nên trồng thuận mùa, thường là đầu mùa mưa (tháng 4 – tháng 5 Âm lịch). Khi có những cơn mưa đầu mùa đổ xuống, độ ẩm không khí tăng cao, các mầm nghệ sẽ tự đâm chồi nảy lộc dù ta chưa cần vùi chúng xuống đất.
• Nên chọn vị trí trồng có ánh sáng hoặc nắng. Nếu bị khuất bóng một phần bởi cây lớn hoặc chỉ đón nắng một buổi trong ngày cũng không sao, nhưng tránh những nơi bị tán cây che rợp hoàn toàn trên diện rộng (như rừng cao su).
• Đất trồng nghệ khá đa dạng, chủ yếu tránh chọn loại đất lẫn quá nhiều đá, xà bần hoặc đất sét quá cứng làm trở ngại quá trình tạo củ (thân rễ) về sau.
• Đất trồng lý tưởng nhất là nơi có độ ẩm mát, thoát nước tốt. Nếu bị ngập úng một buổi trong ngày cũng không ảnh hưởng, miễn sao đất nhanh chóng khô ráo trở lại. Khi gặp thiên tai, cây nghệ có thể chịu ngập cả tuần mà không chết, nhưng nếu ngập lâu hơn thì nên bứng một số cây lên bờ để giữ giống.

b) Bón phân:

• Trước khi trồng, nên bón lót phân hữu cơ vào đất. Nếu dùng phân đã ủ hoai, phân vi sinh, phân trùn quế… thì rải trực tiếp lên mặt luống, dùng cuốc và cào sắt xới trộn cho đều.
• Nếu dùng phân chuồng chưa ủ hoai (phân bò, gà, dê…) hoặc bánh dầu đậu phộng, bánh dầu đậu nành… thì cũng làm đất như trên, nhưng phải tưới nước giữ ẩm mỗi ngày và ủ đất từ 1 – 2 tuần rồi mới vùi mầm nghệ xuống trồng. Tuyệt đối không trồng ngay, vì sức nóng từ quá trình vi sinh lên men phân sẽ “luộc chín” rễ và thân ngầm của cây.
• Nếu trồng trong chậu, xô: Nên chọn phân hữu cơ đã ủ hoai (hoặc phân vi sinh, phân trùn) để trộn thêm vào các bao đất sạch bán sẵn. Sau đó tưới nước ẩm, lắc nhẹ xô/chậu cho đất dẽ chặt lại rồi cấy mầm nghệ vào. Nếu muốn bón thêm lượng phân hữu cơ chưa hoai (phân chuồng, bánh dầu bóp nát) để cây dùng lâu dài, bạn cũng trộn đều với đất nhân tạo, tưới ẩm và để chậu ở nơi râm mát 1 tuần trước khi trồng. Mỗi ngày nên xới đất để tạo độ thoáng khí giúp phân hủy tốt hơn.
• Khi cây đã phát triển, hầu như chỉ cần duy trì tưới nước đều đặn mỗi ngày để đất đạt độ ẩm lý tưởng. Vào mùa mưa, lượng nước tự nhiên đã đủ cho nghệ ngoài đồng sinh trưởng mà không cần tưới thêm, trừ những ngày nắng nóng kéo dài.
• Lưu ý quan trọng: Trong thời gian cây phát triển, tuyệt đối không tưới phân hóa học (N-P-K) hoặc các loại phân bón lá cho cây. Việc thúc cây lớn nhanh sẽ làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến dược tính của củ.
• Nếu mưa kéo dài làm rửa trôi lượng phân bón ban đầu (nhất là trồng chậu), bạn có thể bón bổ sung phân vi sinh, phân trùn, phân hữu cơ ủ hoai bằng cách rải lên bề mặt, dùng cào sắt xới đảo nhẹ lẫn với lớp đất mặt sâu chừng 5cm (cẩn thận kẻo làm đứt thân ngầm).

c) Chăm sóc: Nghệ khá dễ tính trong việc chăm sóc. Nhưng nếu không hiểu tập tính của chúng thì thu hoạch lại chẳng được bao nhiêu.

• Khoảng cách: Luống rộng 1m có thể đặt 3 hàng củ giống (1 củ giữa luống, 2 củ cách mép luống 15cm); hàng trước cách hàng sau 40 – 50cm. Đường đi giữa hai luống chừa khoảng 1m. Nếu trồng chậu: mỗi chậu phân bố đều 2 cây/củ giống.
• Tủ mặt luống: Đất trên luống trồng nghệ không nên để phơi trần ra không khí, nhất là ở những vùng nắng nóng. Sau khi ươm mầm nghệ, bạn nên tủ lên mặt luống một lớp cành lá mục, cỏ dại hoặc rơm rạ. Lớp sinh khối này sẽ tạo tiểu khí hậu cho vi sinh vật và côn trùng đất phát triển, làm giàu nguồn dinh dưỡng. Đồng thời, lượng thân cỏ, lá mục này sẽ phân hủy thành phân bón tự nhiên cho cây. Vì vậy, hễ ra vườn thì cứ cắt cỏ dại, gom cành lá cắt tỉa mang về tủ thêm lên luống nghệ nhé.
• Quản lý cỏ dại: Cỏ dại mọc trên luống nghệ không phải là mối lo. Sức sống của nghệ rất mạnh, chúng cần sự cạnh tranh với cỏ để vươn lên và hình thành dược tính quý về sau. Do đó, tuyệt đối không nhổ cỏ, không xịt thuốc diệt cỏ hay bất cứ loại thuốc bảo vệ thực vật nào. Cỏ mọc càng dày, cây nghệ càng phải cạnh tranh và nương tựa để trở nên vững chãi, mạnh mẽ hơn! Bạn chỉ cần cắt bớt cỏ ở rãnh lối đi rồi ném phần cỏ đó lên mặt luống. Thậm chí không cắt cũng được, cứ mang ủng cao su lội vào thăm, cỏ bị đạp rạp xuống rồi sẽ lại tự đứng dậy.
• Trồng xen canh (với chậu/xô): Bạn có thể tủ mặt đất bằng vỏ rau củ quả (chưa qua nấu nướng), cỏ xén từ công viên. Có thể trồng xen thêm các loại rau thơm ăn kèm như húng quế, húng lủi, diếp cá, rau má, rau răm, hành lá… Vừa có rau sạch dùng lai rai, vừa giúp đuổi bớt côn trùng phá hoại. Tất nhiên, “dân số” đông hơn thì bạn nhớ bón thêm chút phân cho chậu cây nhé, hì hì.

d) Thu hoạch:

• Cuối mùa mưa (thường vào tháng 11, tháng 12 Âm lịch) là lúc lá nghệ bắt đầu ngả vàng, báo hiệu thời điểm thu hoạch đã đến.
• Dùng cuốc, bay hoặc xẻng đào các bụi nghệ lên. Phân loại củ cái, củ nhánh lớn để dùng; lựa các củ cỡ ngón út cất lại làm giống cho mùa sau.
• Nếu bạn lười thu hoạch thì sao? Cứ kệ thôi, để đó cho cây tự héo và đi vào trạng thái ngủ đông. Mùa mưa năm sau, chúng sẽ lại đâm chồi vươn lên mãnh liệt và đầy sức sống hơn cả cây năm trước. Dĩ nhiên số lượng củ thu hoạch cũng sẽ nhân lên gấp bội, và xuất hiện cả các loại rễ củ rất đặc biệt (…hì hì).
• Nếu thu hoạch mà lười phân loại? Cũng được luôn! Cứ lựa củ xài được mà lấy, các củ nhỏ cứ vùi hết lại xuống đất. Năm sau chỉ cần rải thêm ít phân chuồng, lá cành lên trên rồi chờ mưa tới thôi… (bạn Nghệ dễ thương nhỉ!)
• Nghệ thu hoạch xong cứ cho vào bao có lỗ thoáng khí, khi nào cần thì lấy ra dùng.
• Cách phơi nghệ: Lúc trời nắng tốt, mang củ nghệ ra rửa sạch đất, để ráo, thái lát mỏng rồi rải ra nia tre để phơi. Lưu ý: Không phơi nghệ đã cắt lát dưới ánh nắng mặt trời trực tiếp vì sẽ làm bay hơi và phân hủy hết dược tính. Hãy phơi dưới ánh nắng gián tiếp như dưới mái hiên, dưới tán cây che bóng một phần…

Ngày 18/6/2020

Cộng Đồng Xanh